آيين نامه ايمني حفر دستي چاه (مصوب ۱۴۰۰/۱۰/۰۷) – بخش اول
به استناد مواد (۸۵) و (۸۶) قانون كار جمهوري اسلامي ايران
به استناد مواد (۸۵) و (۸۶) قانون كار جمهوري اسلامي ايران، با هدف ايمن سازي و پيشگيري از حوادث ناشي از كار، «آيين نامه ايمني حفر دستي چاه» كه در جلسه مورخ ۲۹ /۰۶ /۱۴۰۰ «شوراي عالي حفاظت فني» بازنگري و توسط آن شورا پيشنهاد شده است، به شرح زير تصويب مي گردد.
فصل اول ـ كليات
ماده ۱ـ هدف و دامنه كاربرد: اين آيين نامه به استناد ماده (۸۵) قانون كار جمهوري اسلامي ايران با هدف ايمن سازي محيط كار و پيشگيري از حوادث ناشي از كار در عمليات حفر دستي چاه تدوين شده است و در كارگاه هاي مشمول قانون كار لازم الاجرا است.
ماده ۲ـ تعاريف: در اين آيين نامه اصطلاحات زير در معاني مشروح ذيل به كار مي روند:
- ۱ـ مالك چاه: شخص حقيقي يا حقوقي است كه براي حفاري و بهره برداري از چاه، سرمايه گذاري نموده و مالكيت آن را بر عهده دارد. مالك چاه مي تواند خودش عمليات حفاري را انجام دهد و يا عمليات حفاري را به “پيمانكار حفر چاه” يا “مقني” واگذار نمايد كه در هر صورت، شخصي كه وظيفه حفاري و انجام عمليات اجرايي را بر عهده دارد، مجري ناميده مي شود.
- ۲ـ پيمانكار حفر چاه: شخص حقيقي يا حقوقي است كه در زمينه حفر چاه از مهارت و تجربه كافي برخوردار است و مسئوليت امور مربوط به حفاري، تعميرات ميل و انباره، تأمين نيروي انساني مجرب، نگهداري و بهره برداري ايمن از تجهيزات و چاه تا مرحله تحويل چاه به مالك را بر عهده دارد كه در اين آيين نامه مجري حفر چاه ناميده مي شود و گواهينامه تأييد صلاحيت ايمني امور پيمانكاري را اخذ نموده است.
- ۳ـ مقني (چاه كن): شخص متخصص و مجربي است كه وظيفه حفر چاه را بر عهده دارد. كارگران دخيل در حفر چاه، تحت امر مقني مي باشند و انجام امور مربوط به حفاري و ادامه فعاليت منوط به اجازه وي است؛ در صورتي كه مقني مستقيماً اجراي عمليات حفاري را از مالك چاه اخذ كرده باشد، مجري حفر چاه ناميده مي شود.
- ۴ ـ مجري حفر چاه: شخصي است كه وظيفه حفاري و انجام عمليات اجرايي را بر عهده دارد و مي تواند مالك، پيمانكار و يا مقني باشد.
- ۵ ـ تجهيزات حفاري: به تمامي تجهيزات و ابزار و لوازم مورد استفاده براي حفاري چاه و انتقال خاك، آب، لجن و نخاله هاي استحصالي به خارج از چاه، تجهيزات حفاري اطلاق مي شود.
- ۶ـ چاه دستي: منظور آن دسته از چاه هايي است كه با استفاده از نيروي بدني مقني و كارگران، با بهره گيري از وسايل كار سنتي مانند چرخ چاه و كلنگ و بيلچه و دلو حفر مي شوند.
- ۷ـ كلنگ دار: كارگري است كه از تجربه كاري در امور مربوط به حفاري چاه برخوردار است و تحت اوامر مقني فعاليت مي كند.
- ۸ـ چرخ كش: كارگري است كه به صورت مستمر بر روي چرخ چاه اعم از دستي و برقي كار مي كند و داراي تجربه در امور مربوط به حفاري چاه است.
- ۹ـ كارگر مجرب: كارگري است كه به صورت تجربي داراي دانش فني و مهارت براي انجام كار ايمن و يا نظارت بر امور محوله مي باشد.
- ۱۰ـ عوامل اجرايي: به كليه اشخاص دخيل در فرآيند حفاري اعم از پيمانكار، مقني، كلنگ دار، چرخ كش، كارگر، مجري و به عبارتي هر فردي كه وظيفه اي يا فعاليتي را انجام مي دهند؛ اطلاق مي شود.
- ۱۱ـ چرخ چاه دستي: نوعي از چرخ چاه است كه با بهره گيري از قواي بدني و عموماً با قدرت دست كارگر، كار مي كند و تجهيزاتي مانند استوانه كابل دار و شيطانك و چرخ جغجغه و يا حلزون و چرخ حلزون روي محور آن نصب مي شوند.
- ۱۲ـ چرخ چاه موتوري: نوعي از چرخ چاه است كه با بهره گيري از نيروي الكتريسيته، عمليات جابجايي و انتقال خاك، آب و لجن و نخاله هاي استحصالي به خارج از چاه را بر عهده دارد و الكتروموتور آن داراي گيربكس و تجهيزاتي است كه با قطع جريان برق، به طور خودكار ترمز مي كند.
- ۱۳ـ دلو: وسيله اي كيسه اي شكل از لاستيك منجيد دار يا برزنت و يا ساير مواد مقاوم است كه براي انتقال و جابجايي مواد مورد استفاده قرار مي گيرد.
- ۱۴ـ ميل چاه: قسمتي از چاه كه به طور عمودي و بدون انحراف نسبت به سطح زمين حفر مي شود و كاملاً به سمت پايين و شاقولي است. عمق چاه يا متراژ حفاري، بستگي به نوع جنس لايه هاي خاك مناطق حفاري دارد.
- ۱۵ـ جا پا: حفره كوچكي به عمق حدود ۲۰ سانتي متر است كه مجري براي بالا و پايين رفتن از چاه، بايد آن ها را با فواصل حداكثر ۵۰ سانتي متر در طرفين ديواره تعبيه نمايد.
- ۱۶ـ آستانه چاه: ديوارهاي در دور دهانه چاه و بالاتر از سطح زمين است كه براي جلوگيري از ريزش يا سقوط سنگ و خاك و نخاله و مواد ديگر به داخل چاه احداث مي شود.
- ۱۷ـ انباره چاه: انباري يا انباره چاه، فضايي است كه در قسمت پايين ميل چاه به شكل مثلث يا هرم يا مخروط تعبيه مي شود. هرگز نبايد آن را با مقاطع مربع يا مستطيل اجرا كرد. گاهي ممكن است انباره به صورت مسير يا مسيرهاي انحرافي در عمق و يا حتي در ديوار ميل چاه تعبيه شود.
- ۱۸ـ كَوَل: حلقه يا نيم حلقه اي از جنس سفال، سيمان، پليمر، فولاد، بتون مسلح و يا غير مسلح است كه براي جلوگيري از ريزش ديواره ميل چاه يا بدنه انباره استفاده مي شود. كول به دو شكل كول گرد و كول بادامي ساخته مي شود. معمولاً براي ميله چاه از كول گرد و براي انباره از كول بادامي شكل استفاده مي گردد.
- ۱۹ ـ طوقه چيني: نوعي ديوار چيني به شكل حلقوي است كه معمولاً با مصالح ساختماني مانند: آجر و ملات سيمان، در بالاترين قسمت از ميل چاه (حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ سانتي متر پايين تر از سطح زمين منتهي به دهانه چاه) ساخته شده و ضمن تثبيت گلداني در مركز ميل، باعث مي شود كه بتوان درب چاه فاضلاب را بسته و محكم نمود تا در اثر عبور اجسام سنگين مانند: انسان، ماشين، كاميون، ليفتراك و يا مواردي از اين دست از روي دهانه چاه، دچار ريزش نشود.
- ۲۰ ـ گلداني: به منظور هدايت آب، فاضلاب يا ورود هر سيال ديگر به داخل چاه و جلوگيري از شستشو يا تخريب ديواره، طوقه، دهانه و يا بدنه چاه، قطعه اي قيفي شكل را در دهانه چاه قرار مي دهند تا سيالات از طريق گلداني به مركز ميل هدايت و سپس بر اثر نيروي ثقل، به صورت عمودي از پايين ترين قسمت گلداني خارج و به انتهاي ميل چاه سرازير شود.
- ۲۱ ـ سپر حفاظتي: وسيله اي حفاظتي است كه مقني را از آسيب يا مخاطرات ناشي از سقوط احتمالي مواد، وسايل يا اشياء به داخل چاه محفوظ نگه مي دارد.
- ۲۲ـ پاكند: مسير شيبداري براي رفت و آمد و حمل و نقل وسايل است. حفاري پاكند در سطح زمين و از فاصله اي دورتر از دهانه چاه شروع شده و تا نزديكي سطح آب در پايين ميل چاه ادامه مي يابد.
- ۲۳ـ پابند: يك نوار حلقه اي يا طناب بافته شده از جنس الياف كنفي و يا پلاستيكي است كه به چرخ چاه وصل مي شود.
- ۲۴ـ چكش تخريب (پيكور): وسيله اي براي تخريب سطوح سخت است كه بيشتر در دو نوع برقي و بادي كاربرد دارد.
- ۲۵ـ كمپرسور بادي: دستگاهي مكانيكي است كه با كاهش حجم هوا، فشار آن را افزايش مي دهد و در انواع ديزلي و برقي مورد استفاده قرار مي گيرد.
فصل دوم ـ مقررات عمومي
ماده ۳ـ در صورتي كه مالك چاه، عمليات حفر چاه را شخصاً بر عهده گيرد، خود به عنوان مقني و در حكم مجري مي باشد و مسئوليت رعايت مقررات حفاظتي و ايمن سازي محيط كار براي كارگران تحت امر خود را بر عهده دارد.
ماده ۴ ـ در صورتي كه مالك چاه، عمليات حفر چاه را به طور كامل به شخص پيمانكار يا مقني واگذار نمايد، در هر دو حالت پيمان گيرنده به عنوان مجري محسوب مي شود و كليه مسئوليت هاي مرتبط با حفاري به وي تفويض مي گردد.
ماده ۵ ـ هرگاه مالك چاه، اجراي قسمت هاي مختلف عمليات حفر يك يا چند چاه را به پيمانكاران مختلف محول نمايد، هر پيمانكار در محدوده پيمان خود، به عنوان مجري محسوب شده و مسئول اجراي مقررات و آيين نامه هاي حفاظت فني است؛ پيمانكاراني كه به طور همزمان براي حفر چاه مشغول فعاليت هستند، علاوه بر مسئوليت در محدوده قرارداد خود، بايد در اجراي مقررات مذكور با يكديگر همكاري نمايند و پيمان دهنده مسئول ايجاد هماهنگي بين آن ها مي باشد.
ماده ۶ـ پيمانكار اصلي حفر چاه، در صورتي مي تواند قسمت هاي مختلف را به پيمانكاران يا مجريان جزء ديگر محول نمايد كه در مفاد پيمان، به وي اجازه داده شده باشد؛ در اين حالت، هر شخص در محدوده پيمان خود، مسئول اجراي مقررات حفاظت فني است و پيمانكار اصلي مسئول نظارت و ايجاد هماهنگي بين آن ها خواهد بود.
ماده ۷ – چنانچه محل حفر چاه، در معابر عمومي يا محل هايي باشد كه احتمال رفت و آمد افراد يا وسايل نقليه وجود دارد؛ بايد با نصب موانع، حصارهاي ايمن، علائم هشداردهنده و يا چراغ هاي احتياط از تردد آن ها جلوگيري به عمل آيد.
ماده ۸ ـ نصب علايم مشخص روي دهانه چاه، در پايان عمليات حفاري الزامي است؛ به منظور رعايت فاصله و لحاظ مسايل ايمني حفاري، بايد محل دقيق احداث چاه را در نقشه نهايي ساختمان مشخص نمود تا درصورت حفر چاه جديد و يا رفع عيب از چاه قديمي، احتمال فشار از يك چاه به چاه ديگر و ورود ناخواسته آب يا فاضلاب به چاه قبلي وجود نداشته باشد.
ماده ۹ـ اجراي عمليات حفر چاه دستي در شرايط آب و هوايي نامساعد و ناپايدار، ممنوع است.
ماده ۱۰ ـ بكارگيري كارگران مجرب براي عمليات سرويس، تعميرات، تعويض قطعات و سيم كشي برق و تهويه و روشنايي و حفاري و ديگر امور الزامي است.
ماده ۱۱ ـ عمليات حفاري بايد توسط مقني و چرخ كش و كلنگ دار و كارگران با تجربه كه از مهارت و سابقه كافي برخوردارند، انجام پذيرد و اشتغال كارگر ساده به عنوان يكي از عوامل اجرايي ممنوع است.
ماده ۱۲ ـ مقني، كارگران و يا هر يك از عوامل اجرايي براي پيشگيري از سقوط مكلفند قبل از ورود به ميل چاه براي پايين رفتن يا بالا آمدن، نسبت به متصل نمودن يك طناب نجات كه مجزا از طناب مخصوص حمل مواد باشد، به كمربند ايمني يا حمايل بند كامل بدن اقدام نمايند.
ماده ۱۳ ـ حمل، جابجايي، پايين بردن، بالا آوردن و يا آويزان شدن مقني و كلنگ دار و كارگران و يا ديگر افراد متفرقه و عوامل اجرايي به سيم بكسل و قلاب و پابند و مواردي از اين دست ممنوع است.
ماده ۱۴ ـ ورود عوامل اجرايي به داخل چاه براي انجام هر گونه عمليات، مستلزم تجهيز شدن به وسايل حفاظت فردي از جمله كفش و كلاه ايمني، طناب، كمربند حمايل بند ايمني، دستكش و لباس كار و درصورت لزوم عينك و گوشي حفاظتي و ماسك تنفسي مي باشد.
ماده 15ـ مقني حفر چاه بايد در حين حفاري ميل چاه، جا پاهايي را با فواصل حداكثر ۵۰ سانتي متر در طرفين ديواره، براي بالا و پايين رفتن از آن تعبيه نمايد.
ماده ۱۶ ـ چاه هايي كه قطر دهانه آن ها بيشتر از ۹۰ سانتي متر است و يا در جاهايي كه كارگر نمي تواند از جا پايي براي ورود و خروج به درون چاه استفاده كند، استفاده از سامانه ايمن كار در ارتفاع الزامي است.
ماده ۱۷ ـ در هنگام انجام عمليات اجرايي در چاه هاي با قطر دهانه بيشتر از 90سانتي متر، استفاده از نردبان طنابي براي خروج سريع كارگران به بيرون چاه، الزامي است.
ماده ۱۸ ـ درب چاه و منهول منصوب در معابر عمومي، بايد مجهز به قفل و بست مطمئن باشد؛ سطح زمين با لبه دهانه چاه بايد يكسان باشد تا منجر به گيركردن كفش و در نتيجه بر هم خوردن تعادل كارگران نشود.
ماده ۱۹ ـ استفاده از وسايل ارتباطي مكانيكي يا الكترونيكي براي ارتباط عوامل اجرايي داخل چاه با كارگران بيرون از چاه، الزامي است.
ماده ۲۰ ـ چرخ كش بايد از كارگران مجرب باشد و ضمن حضور دايمي در دهانه چاه و فعاليت بر روي چرخ چاه، همواره از سلامت عوامل اجرايي داخل چاه (مقني و كلنگ دار و ديگر افراد) اطمينان حاصل نمايد.
ماده ۲۱ ـ انباره چاه بايد در عمقي حفر گردد كه تحت تاثير ارتعاشات ناشي از دستگاه ها، وسائل نقليه و نيروهاي وارده از طريق فوندانسيون ساختمان ها، قرار نگيرد. ارتفاع آن نبايد از ۱۵۰ سانتي متر و عرض آن از ۱۲۰ سانتي متر تجاوز كند، در غير اين صورت بايد مهاربندي شود؛ همچنين براي حفر انباره در لايه هاي سست خاك بايد كَوَل بندي و تقويت سقف و ديواره ها انجام پذيرد.
ماده ۲۲ ـ محل تخليه، استقرار و انبار كردن كول ها بايد بر روي زمين مسطح و هموار باشد تا احتمال لغزش يا جابجايي ناخواسته و در نتيجه وقوع حوادث از بين برود.
ماده ۲۳ ـ انتقال كَوَل به داخل چاه فقط به صورت مكانيكي مجاز است و جابجايي دستي آن ممنوع مي باشد.
ماده ۲۴ ـ براي پيشگيري از ريزش ديواره ميل چاه، بايد كَوَل مورد استفاده به حد كافي مقاوم باشد تا فشارهاي قائم و جانبي وارده را به خوبي تحمل نمايد.
فصل سوم ـ وظايف مجري
ماده ۲۵ – مجري حفر چاه بايد پيش از شروع عمليات حفر چاه، نسبت به انجام مديريت ريسك اقدام و مستندات مربوطه را جهت ارائه به بازرسان كار حفظ و نگهداري نمايد.
ماده ۲۶ ـ مجري مكلف به ايمن سازي محيط كارگاه، بررسي قنوات و چاه هاي قبلي و محل حفاري و وضعيت لايه هاي خاك، رعايت فاصله محل حفاري تا فوندانسيون ها و ديوارها و ستون بناهاي جانبي، مسير تردد وسايل نقليه و لرزش ناشي از آن، باغچه و استخر و محل هايي با دفع آب يا هرزآب زياد، تابلوها و چراغ هاي اطراف و تأسيسات زيرزميني و ديگر موارد مرتبط با حفاري مي باشد و بايد عوامل اجرايي را از وضعيت كارگاه مطلع نمايد.
ماده ۲۷ ـ مجري مكلف است؛ مطابق با آيين نامه ايمني امور پيمانكاري، تأييديه هاي لازم را اخذ نمايد و مصوبات شوراي عالي حفاظت فني و ديگر قوانين و مقررات و آيين نامه ها و دستورالعمل هاي ايمني و حفاظت فني را رعايت نمايد.
ماده ۲۸ ـ مجري بايد قبل از شروع عمليات حفر چاه، ابزارآلات ايمن و تجهيزات متناسب با نوع كار را تهيه نمايد و از نحوه نصب، قرارگيري، استقرار و كاركرد صحيح تجهيزات و وسايل كار برقي و دستي از قبيل الكتروموتورها، چرخ چاه و كلنگ و بيلچه و دلو و طناب و قلاب، سيستم هاي اتصال به زمين، بالابر، تهويه، روشنايي و ديگر لوازم حفاري اطمينان حاصل نموده و بر آن ها نظارت نمايد.
ماده ۲۹ـ مجري حفر چاه مكلف به بكارگيري كارگران مجرب است و بايد ضمن تشريح مخاطرات ايمني براي كارگران، بر اجراي صحيح و ايمن انجام كار و نحوه استفاده از دستگاه ها و تجهيزات، نظارت كند.
ماده ۳۰ ـ مجري بايد مرتباً ميل و انباره چاه را مورد بازديد قرار دهد تا از استحكام و غيرريزشي بودن ديواره ها اطمينان حاصل نمايد. در صورت مشاهده شرايط غيرايمن، بايد كل عمليات اجرايي متوقف شود و شروع مجدد عمليات منوط به برطرف شدن كامل خطر و رسيدن به شرايط پايدار و ايمن است.
ماده ۳۱ ـ مجري حفر چاه قبل از شروع عمليات روزانه و هر نوبت كار، بايد از سالم بودن هوا و عدم وجود گازهاي خطرناك در داخل چاه اطمينان يابد. همچنين معاينه دقيق چاه براي بررسي ميزان استحكام خاك ميل يا انباره، عدم وجود رطوبت بيش از حد و عدم حضور جانوران در چاه الزامي است.
ماده ۳۲ – مجري حفر چاه بايد پس از بارش باران و برف، وقوع طوفان و زلزله، مشاهده هرگونه تغيير شكل و ترك و رطوبت يا نشتي آب، گودبرداري هاي مجاور، حفر چاه جديد، هرگونه عمليات انفجاري، بعد از وقفه ۲۴ ساعته در اجرا، بعد از ريزش ناگهاني و يا صدمات اساسي به مهارها و مواردي كه باعث احتمال نقص در ايمني گردد، اقدام به بازديد از چاه نمايد. در صورت احتمال خطر، فوراً عمليات اجرايي را متوقف نموده و نسبت به خروج كارگران از چاه تا برطرف شدن كامل شرايط نا ايمن، اقدام نمايد. سپس اقدامات لازم براي رفع خطر را به عمل آورد و شروع مجدد فعاليت ها منوط به تأييد وي است.
ماده ۳۳ – مجري مكلف است طناب يا كابل هاي كششي چرخ چاه را در شروع هر نوبت كار، بازديد نمايد تا عاري از هرگونه پوسيدگي، عيب و نقص، زدگي، گره يا ايراد ديگر باشد.
ماده ۳۴ ـ مجري حفر چاه بايد پيش از شروع هرگونه عمليات اجرايي نسبت به تهيه وسايل حفاظت فردي و كمك هاي اوليه، متناسب با نوع فعاليت اقدام نمايد.
ماده ۳۵ ـ مجري مكلف است علائم قراردادي را به عوامل اجرايي اعم از مقني و كلنگ دار و چرخ كش و كارگران داخل چاه آموزش دهد؛ اين علايم بايد براي همه كارگران داخل چاه و كارگر مستقر در بالاي چاه، داراي يك معني واضح و مشخص باشد.
ماده ۳۶ ـ مجري مكلف است در صورت بروز هرگونه تنگي نفس يا علائم مسموميت و خفگي و موارد مشابه در عوامل اجرايي اعم از پيمانكار، مقني، كلنگ دار و ديگران؛ نسبت به خروج سريع آن ها از چاه اقدام نمايد.
فصل چهارم ـ چرخ چاه
ماده ۳۷ ـ استفاده از بالابر ساختماني براي حفر چاه دستي، منوط به مهار كامل و ثابت پايه ها، تجهيز بدنه فلزي به سيستم اتصال به زمين (ارتينگ) و حفاظ گذاري قسمت هاي گردنده است؛ اطمينان از سالم بودن سيم بكسل، كابل برق، قلاب و عايق بندي اتصالات و كليدها براي پيشگيري از مخاطرات برق گرفتگي، الزامي است.
ماده ۳۸ ـ چرخ چاه، اعم از دستي و موتوري بايد به طور ثابت و اطمينان بخشي در دهانه چاه مستقر شود تا علاوه بر حفظ تعادل، از لغزيدن يا سقوط آن به داخل چاه پيشگيري شود؛ وزن بار متصل به قلاب بايد بين تمام پايه ها به صورت مساوي تقسيم شود تا احتمال واژگوني، جابجايي، فرو رفتن در زمين و كج شدن يا شيبدار شدن آن وجود نداشته باشد.
ماده ۳۹ ـ استفاده از چرخ چاه دستي فقط براي حفر چاه با عمق كمتر از ۱۰ متر مجاز است و براي حفر چاه با عمق بيش از آن مجري حفاري ملزم به استفاده از چرخ چاه موتوردار مي باشد.
ماده ۴۰ ـ چرخ چاه بايد سالم، مستحكم و عاري از هرگونه ترك، شكستگي و پوسيدگي باشد. اين چرخ بايد داراي لبه هايي در هر دو طرف باشد تا بعد از پيچيده شدن كل طناب به دور آن، امكان لغزش يا بيرون افتادن طناب از روي چرخ چاه وجود نداشته باشد.
ماده ۴۱ ـ چرخ چاه بايد به چرخ حلزون، چرخ جغجغه، شيطانك قلاب و مكانيزم جلوگيري از حركت معكوس و برگشت (سيستم قفل كننده دور بر عكس) و همچنين به ترمزهايي مجهز باشد كه بتواند پايين آمدن بار را كنترل كند.
ماده ۴۲ ـ قسمت هاي انتقال دهنده نيرو، كوپلينگ هاي چرخ چاه موتوردار و پمپ ها، تسمه و فلكه ها و ساير تجهيزات حفاري بايد به منظور پيشگيري از تماس دست ها و انگشتان و يا اجزاي بدن با آن ها، حفاظ گذاري گردد. ضمناً ريل كشويي الكتروموتور و گيربكس چرخ چاه بايد به نحوي باشد كه احتمال ورود دست به منطقه خطر وجود نداشته باشد.
ماده ۴۳ ـ چرخ چاه دستي بايد داراي حداقل چهار عدد پره (ميله) باشد. فاصله پره ها افقي چرخ چاه بايد با يكديگر مساوي بوده تا كارگران بتوانند به راحتي چرخ چاه را چرخانده و كنترل نمايند.
ماده ۴۴ـ عملكرد دسته هاي محرك چرخ چاه كه در يك يا دو طرف بر روي محور سوار مي شوند بايد به نحوي باشد كه در مرحله پايين فرستادن بار، دسته نچرخد و يا قبل از پايين آمدن بار از جاي خود برداشته شود تا در حين گردش با افراد برخورد ننمايد.
ماده ۴۵ـ چرخ چاه داراي دسته ي محرك جدا شونده، بايد به وسيله ضامن مطمئن با محور در ارتباط باشد تا دسته به طور ناگهاني و يا ناخواسته از جاي خود خارج يا جدا نگردد.
ماده ۴۶ ـ چرخ چاه موتوري براي جلوگيري از خطر برق گرفتگي بايد مجهز به تجهيزات سيستم اتصال به زمين باشد تا اگر بدنه فلزي چرخ چاه بر اثر اتصالي برقدار شد كارگران داخل و يا بيرون چاه كه با كابل فولادي و يا بدنه فلزي در تماس هستند، دچار برق گرفتگي نشوند.
ماده ۴۷ ـ طول طناب يا كابل فولادي بايد به اندازه اي باشد كه بعد از باز شدن كامل و رسيدن به حداكثر عمق مورد نياز، حداقل دو دور بر روي قرقره چرخ چاه، باقي بماند.
ماده ۴۸ ـ قلاب چرخ چاه بايد سالم، داراي شيطانك ايمن و به طور مطمئني به طناب يا كابل متصل شود تا احتمال آزاد شدن ناگهاني بار ميسر نگردد. قلاب بايد تحمل كافي در برابر حداكثر بار و ضربه هاي وارده را داشته باشد. بكار بردن قلاب غير استاندارد و يا استفاده از ميلگرد، تسمه، پروفيل و اين گونه مواد براي ساخت قلاب ممنوع است.
ماده ۴۹ ـ الكتروموتور چرخ چاه برقي بايد سالم بوده و داراي سيستم اتصال به زمين باشد؛ استفاده از كابل برق سالم، عايق و ضد آب، بدون زدگي و با اتصالات ايمن و مقاوم در برابر كشش براي افزايش ايمني و جلوگيري از خطر برق گرفتگي ضروري است.
فصل پنجم ـ تهويه چاه
ماده ۵۰ ـ مجري حفر چاه مكلف است با استفاده از تجهيزات فيزيكي و هواكش هايي متناسب با حجم و نوع و شرايط چاه، نسبت به تهويه و تخليه كامل گازهاي سمي و خطرناك داخل چاه به فضاي آزاد اقدام نموده و با تزريق هواي سالم و كافي به درون چاه همواره هواي سالم براي تنفس كارگران فراهم نمايد؛ ورود عوامل اجرايي به داخل چاه قبل از ايمن سازي و اطمينان از وجود هواي سالم، ممنوع است.
ماده ۵۱ ـ هر نوع چاه آب يا فاضلاب علاوه بر رعايت اصول ايمني و بهداشتي بايد داراي كانال تهويه و هواكش مناسب و خارج از دسترس افراد متفرقه باشد.
ماده ۵۲ – فعاليت در داخل چاه فاضلاب مستلزم تجهيز كارگران به ماسك استنشاقي خرطومي يا ماسك با هواي فشرده مي باشد تا همواره هواي سالم تنفس نمايند. ماسك خرطومي با سيستم هوادهي برقي بايد مجهز به سيستم دستي هم باشد تا در صورت قطع احتمالي برق، امكان استفاده از سيستم دستي ميسر گردد؛ كارگر مسئول دستگاه هوادهي، بايد تحت آموزش كار با سيستم هوادهي ماسك به صورت دستي قرار گيرد تا بي احتياطي يا تعلل وي، موجب قطع يا اختلال در اكسيژن رساني نشود.
ماده ۵۳ ـ ورود عوامل اجرايي به داخل چاه با دهانه بسته، منوط به باز كردن دهانه چاه حداقل به مدت ۲۴ ساعت قبل از ورود است تا ضمن رعايت موارد ايمني، تهويه كامل انجام شود. عوامل اجرايي بعد از اطمينان از وجود هواي سالم، مجاز به ورود به داخل چاه مي باشند.
ماده ۵۴ ـ براي پيشگيري از خطرات و عوارض مربوط به كمبود اكسيژن و وجود گازهاي زيان آور و خطرناك، بايد به وسيله پمپ هوادهي نسبت به تهويه هواي چاه اقدام شود و چنانچه شرايط كار به نحوي باشد كه اين اقدام كافي و موثر نباشد، بايد عوامل اجرايي به ماسك تنفسي با هواي فشرده و لوله خرطومي مجهز شوند.
فصل ششم ـ چاه فاضلاب
ماده ۵۵ ـ هر نوع اتصال و ارتباط چاه يا انباره احداثي جديد به قنوات متروكه، چاه فاضلاب قديمي و موارد مشابه ممنوع است.
ماده ۵۶ – شروع عمليات حفاري براي احداث يك چاه جديد در جوار چاه قديمي مستلزم تخليه چاه فاضلاب قديمي و پركردن كامل آن با خاك و شفته يا مصالح مستحكم ديگر است.
ماده ۵۷ – در انتخاب محل حفر چاه فاضلاب بايد موقعيت چاه هاي فاضلاب موجود، مورد بررسي قرار گيرد. فاصله چاه جديد با چاه قديم بايد بر اساس جنس لايه هاي خاك، فشارهاي موجود، رطوبت، لرزش و ديگر موارد به اندازه اي باشد كه خطر ريزش و مرتبط شدن خود به خود دو چاه وجود نداشته باشد.
ماده ۵۸ ـ پرتاب اجسام مشتعل به داخل چاه فاضلاب، براي اطمينان از تخليه و خالي بودن چاه ممنوع است.
ماده ۵۹ ـ استعمال دخانيات و استفاده از دستگاه هاي مولد جرقه، كبريت و فندك و شعله باز و يا ايجاد هرگونه جرقه و آتش در داخل چاه فاضلاب و اطراف آن و داخل چاه هايي كه احتمال گازهاي قابل اشتعال و انفجار يا سمي وجود دارد، ممنوع است و شروع به كار منوط به انجام عمليات گازسنجي مي باشد.
ماده ۶۰ ـ گلداني سر چاه بايد از استحكام كافي برخوردار باشد و به نحوي بر روي طوقه چيني، نصب شود كه فاضلاب را در مركز ميل چاه هدايت نمايد.
ماده ۶۱ ـ اتصال لوله فاضلاب به چاه بايد به نحوي باشد كه ابتدا فاضلاب وارد گلداني شود و سپس بر اثر وزن و نيروي جاذبه از سوراخ زير گلداني، در راستاي مركز محور چاه خارج گردد تا از ريزش فاضلاب بر روي ديواره چاه و تخريب آن پيشگيري شود.
ماده ۶۲ ـ مواد حاصل از تخليه چاه فاضلاب و آب و گل و لاي حاصل از عمليات حفاري بايد در محلي تخليه شود كه معيارهاي زيست محيطي و ايمني و بهداشتي رعايت شود و مورد تأييد مراجع ذيصلاح باشد، ضمناً هيچ خطري براي ساختمان ها و اماكن مجاور فراهم نكند و امكان نفوذ يا برگشت مجدد آن حتي از طريق لوله هاي فاضلاب به داخل چاه وجود نداشته باشد.
ماده ۶۳ ـ ورود عوامل اجرايي به داخل چاه فاضلاب در صورتي مجاز است كه ابتدا جريان فاضلاب ورودي قطع و سپس هواي داخل چاه تخليه و تهويه كامل شود و با هوادهي و تزريق هواي سالم به داخل چاه فاضلاب از مساعد شدن هواي براي استنشاق، اطمينان حاصل گردد.
ماده ۶۴ ـ مجري مكلف است، علاوه بر طناب نجات و كمربند ايمني، از تجهيزات حفاظت فردي امدادي و سامانه هاي بالا كشنده سريع و دستگاه محافظت تنفسي براي عوامل اجرايي استفاده نمايد.
ماده ۶۵ـ پيش بيني ايجاد گاز حاصل از جابجا شدن فاضلاب يا آب و تعيين ارتفاع فاضلاب براي عملكرد ايمن عوامل اجرايي، توسط مجري الزامي است.
فصل هفتم ـ تأسيسات الكتريكي
ماده ۶۶ ـ استفاده از برق متناوب شهري ۲۲۰ ولت براي تهويه داخل چاه و پيكور و ديگر وسايل و تجهيزات الكتريكي داخل چاه ممنوع است و حداكثر بايد از برق مستقيم ۵۰ ولت استفاده نمود.
ماده ۶۷ ـ كابل سيار مخصوص روشنايي يا انتقال جريان برق بايد سالم، يك تكه، ضد آب و فاقد خراش و زدگي باشد و استفاده از سيم و كابل هاي معيوب و چند تكه و چسب خورده ممنوع است.
ماده ۶۸ ـ بدنه فلزي تمام وسايل و تجهيزات برقي حفر چاه مانند چكش برقي، سيستم تهويه، چراغ روشنايي و چرخ چاه بايد به سيستم اتصال به زمين و كليد محافظ جان، مجهز و متصل باشند.
ماده ۶۹ ـ تأمين روشنايي چاه فقط با استفاده از چراغ قوه ضد جرقه با ولتاژ حداكثر ۱۲ ولت مجاز است؛ در چاه هايي كه وجود گازهاي قابل اشتعال در آن جا محتمل باشد، نبايد شعله و يا سيستم هاي داراي جرقه به كار برده شود.
ماده ۷۰ ـ دمنده هوا بايد مجهز به وسايلي باشد كه امكان تماس قسمت هاي دوار و قطعات متحرك با اعضاي بدن، كابل، سيم و ديگر وسايل وجود نداشته و از برخورد و تماس آن ها پيشگيري گردد.
ماده ۷۱ ـ دستگاه پيكور يا چكش تخريب باعث ايجاد لرزش، ارتعاش و تنش زيادي مي شود كه در عملكرد آن بايد در نظر گرفته شود. اين دستگاه بايد ايمن و داراي اتصال زمين موثر باشد و صدور اجازه كار با آن ها منوط به بررسي و تأييد استحكام ديواره هاي چاه دارد.
ماده ۷۲ ـ كابل برق مورد استفاده براي انتقال نيروي برق به الكتروپمپ، مدار روشنايي، تهويه و ساير وسايل برقي بايد سالم، يك تكه، مقاوم و عاري از هرگونه زدگي و فرسودگي باشد.
ماده ۷۳ ـ اتصالات، بست ها، محافظ ها و كليدهاي چكش برقي و ديگر دستگاه هاي الكتريكي بايد كاملاً سالم، بدون زدگي و شكستگي و عيب و نقص بوده و در برابر ضربه مقاوم باشند.
ماده ۷۴ ـ عمليات جابجايي و ورود و خروج چكش تخريب به داخل چاه، بايد قبل از ورود عوامل اجرايي به داخل چاه و با استفاده از طناب انجام شود.
ماده ۷۵ ـ سيم هاي برق نبايد در معرض ضربه، بريدگي، سايش، صدمه و تماس با قطعات متحرك يا لوله هايي كه براي داخل چاه و يا بيرون چاه نصب شده اند، قرار گيرند.
ماده ۷۶ ـ تعمير دستگاه هاي برقي مانند الكتروپمپ و موارد مشابه، مستلزم قطع اطمينان بخش جريان الكتريسيته از تابلو برق قطع است. كليدهاي قطع و وصل جريان برق بايد در محفظه مناسب و قفل دار قرار گيرد و كليد آن فقط در اختيار شخص مسئول و آگاه باشد تا در دسترس افراد غير مجاز قرار نگيرد.
ماده ۷۷ ـ تجهيزات اتصال زمين و وسايل حفاظتي مربوط به دستگاه هاي برقي حفر چاه دستي، بايد هرگونه خطر برق گرفتگي ناشي از اتصال هادي هاي برق دار به بدنه فلزي وسايل الكتريكي و ملحقات آن ها را خنثي كند.
ماده ۷۸ ـ مدار روشنايي عمليات حفر چاه بايد از ديگر مدارهاي الكتريكي مانند بالابرها و پمپ ها جدا باشد . سر پيچ و لامپ روشنايي داخل چاه بايد استاندارد و داراي حفاظ مناسب براي جلوگيري از شكستگي باشد.
فصل هشتم ـ دهانه چاه
ماده ۷۹ـ چنانچه حفاري در معابر عمومي يا محل هايي باشد كه احتمال تردد يا رفت و آمد وجود دارد بايد با توجه به نوع خاك و قطر دهانه چاه و رعايت شرايط محيطي، با استفاده از علائم هشداردهنده و چراغ هاي احتياط و تأمين نرده هاي حفاظتي قابل رويت از ورود عابران و رانندگان و افراد به نزديكي منطقه عمليات، جلوگيري به عمل آورد.
ماده ۸۰ ـ به هنگام تخليه چاه و يا براي برداشتن درپوش دهانه چاه به منظور بازديد يا تعميرات، بايد پيش بيني هاي لازم ايمني براي جلوگيري از سقوط افراد، خصوصاً به علت ريزش ناگهاني دهانه چاه و اطراف آن به عمل آيد.
ماده ۸۱ ـ كارگراني كه در نزديك دهانه چاه مشغول به كار هستند بايد علاوه بر تجهيز به وسايل حفاظت فردي، به كمربند ايمني متصل به طناب نجات مجهز شوند و سر ديگر طناب به محل محكم و پايداري بسته شود. محل اتصال و مسير طناب نجات، بايد به گونه اي باشد كه هيچ قسمت طناب نجات در معرض اجسام برنده، ضربه و يا سايش قرار نگيرد.
ماده ۸۲ ـ براي جلوگيري از سقوط سنگ، خاك، نخاله، ابزار و ديگر اجسام به داخل چاه، بايد آستانه اي به ارتفاع ۱۵ سانتي متر از مصالح مقاوم براي دور دهانه چاه تعبيه گردد.
ماده ۸۳ ـ خاك و نخاله هاي حاصل از حفاري، بايد در فاصله بيش از دو متر از دهانه چاه انبار گردد، تا احتمال ريزش مجدد آن ها به داخل چاه و ايجاد خطر براي عوامل اجرايي وجود نداشته باشد.
ماده ۸۴ ـ دهانه چاه تحت هيچ شرايطي حتي در زمان تعطيلي يا توقف عمليات حفاري نبايد باز بماند. به هنگام تعطيلي عمليات حفاري ، بايد براي جلوگيري از سقوط افراد يا حيوانات به داخل چاه، درپوش چاه را با صفحات مقاوم و مناسب و قفل و بست محكم و مطمئني مسدود نمود.
ماده ۸۵ ـ مصالح ساخت دهانه چاه بايد بر اساس موقعيت مكاني چاه و شرايط محيطي باشد به طوري كه مقاومت كافي در برابر فشار و ضربات ناشي از بارهاي وارده و عوامل جوي را داشته باشد .
ماده ۸۶ ـ براي حفاظت كارگران از خطر ريزش اطراف چاه، بايد در محل ايستادن كارگران تخته يا الوارهاي زيرپايي با مقاومت و پهناي كافي گذاشته شود .
ماده ۸۷ ـ عمليات طوقه چيني دهانه چاه بايد با آجر و ملات سيمان از عمق حدود ۱۵۰ سانتي متر پايين تر از سطح زمين و در بالاترين قسمت از ميل چاه منتهي به دهانه ساخته شود تا ضمن نصب درب چاه، امكان تثبيت گلداني در مركز ميل ميسر گردد.
ماده ۸۸ ـ در زمين هاي با خاك سست يا دستي، بايد عمل طوقه چيني بعد از برداشتن خاك دستي انجام گيرد و اقدامات پيشگيرانه احتياطي از قبيل مهاركردن ديواره با وسايل و روش هاي مختلف، قبل از رسيدن به زمين سخت انجام شود.
ماده ۸۹ ـ مجري مكلف است عمليات طوقه چيني در زمين هاي با خاك سست يا دستي با عمق بيش از ۱۰۰ سانتي متر را با ملات مقاوم در برابر آب انجام دهد.
فصل نهم ـ مقررات متفرقه
ماده ۹۰ـ براي عمليات حفاري تا عمق ۵ متر بايد حداقل ۲ نفر و با افزايش عمق، حداقل ۳ نفر اشتغال به كار داشته باشند و با شروع عمليات حفر انباره، يك كارگر مجرب ديگر به گروه اضافه مي شود. بكارگماري كارگر ساده ممنوع و داشتن حداقل دو سال سابقه اجرايي الزامي است.
ماده ۹۱ ـ براي حفاري چاه در عمق بيش از ۳ متر، بايد وسيله اي به عنوان سپر حفاظتي در پايين چاه نصب گردد تا به هنگام ريزش يا سقوط احتمالي سنگ و خاك و دلو و يا هرگونه شيء ديگر، از برخورد آن با مقني و كارگران پيشگيري شود.
ماده ۹۲ـ سقف انباره بايد به شكل قوسي باشد تا احتمال ريزش ديواره ها و طاق وجود نداشته باشد. در صورتي كه شكل دادن مزبور به انباره، نتواند مقاومت كافي براي ديوارها و سقف انباره فراهم نمايد، بايد با وسايل مهاربندي از ريزش جلوگيري نمود.
ماده ۹۳ـ براي جلوگيري از سقوط كارگران داخل پاكَـند به ميل چاه، بايد لبه پرتگاه آن حفاظ گذاري شود و سقف و ديواره پاكند براي پيشگيري از ريزش خاك كاملاً مهار گردد.
ماده ۹۴ـ احداث جان پناه در فواصل معيني از ميل چاه، براي استقرار و حفظ جان كارگران از خطر ريزش يا سقوط خاك، سنگ، ابزار، دلو و نخاله ها به داخل چاه الزامي است.
ماده ۹۵ ـ استفاده از اسيدها و حلال هاي شيميايي و مشتقات نفتي و شستشوي الكترو پمپ در داخل چاه ممنوع است.
ماده ۹۶ـ استقرار و بكارگيري موتور پمپ هاي با سوخت فسيلي و انجام تعميرات كلي و اساسي آن ها در داخل چاه ممنوع است.
ماده ۹۷ـ محل استقرار و نصب الكتروپمپ هايي كه در خارج از چاه قرار دارند، بايد طوري محفوظ باشد كه امكان دسترسي افراد متفرقه به آن وجود نداشته و از عوامل جوي در امان باشد.
ماده ۹۸ـ در محل نصب الكتروپمپ بايد مكان مناسبي براي استقرار تعميركار تعبيه گردد تا دسترسي ايمن و انجام تعميرات اضطراري مقدور گردد.
ماده ۹۹ـ الكتروپمپ كمرچاهي بايد درون ديواره چاه قرار گيرد تا احتمال ريزش خاك ديواره بر روي الكترو پمپ وجود نداشته باشد و در صورت بالا آمدن آب چاه از غرق شدن آن محافظت گردد.
ماده ۱۰۰ـ الكترو پمپ چاه بايد مجهز به سيستم شناور الكتريكي يا وسايل ديگري باشد تا به محض بالا آمدن سطح آب، به صورت خودكار نسبت به تخليه آب اقدام نمايد.
ماده ۱۰۱ـ محل استقرار الكترو پمپ كمرچاهي براي تخليه آب هاي حاصل از عمليات حفاري بايد در ديواره چاه به صورتي باشد كه امكان غرق شدن پمپ، نفوذ رطوبت يا آب و همچنين تماس مواد تخليه شده با آن وجود نداشته باشد.
ماده ۱۰۲ـ دلو بايد تا حدي پر شود كه در هنگام جابه جايي، احتمال ريزش يا سقوط مواد داخل آن وجود نداشته باشد. سنگ هاي حاصل از حفاري بايد در كف دلو و يا بين لايه هاي خاك درون آن قرارگيرد.
ماده ۱۰۳ ـ عوامل اجرايي حفر چاه بايد به محض رسيدن به آب، از چكمه لاستيكي استفاده كنند و دلو مورد استفاده براي خارج ساختن گل و لاي حاصل از عمليات حفاري بايد در مقابل نفوذ آب مقاوم باشد.
ماده ۱۰۴ ـ خارج كردن دلو خاك و انتقال آن به بيرون از چاه، مستلزم رعايت حداقل ۲۰ سانتي متر فاصله بين كف دلو با سطح زمين (دهانه چاه) مي باشد تا بتوان دلو را به آساني و ايمن و بدون برخورد به چرخ يا دهانه چاه خارج نمود. در اين حالت بايد طناب متصل به قلاب و دلو به طور كامل به دور قرقره چرخ چاه پيچيده شده باشد.
ماده ۱۰۵ـ دلو مورد استفاده در چاهكني بايد كاملاً مقاوم باشد و به نحو ايمن به قلاب متصل شود به گونه اي كه امكان جدا شدن ناخواسته آن وجود نداشته باشد و رعايت حد اشباع آن الزامي است.
اين آيين نامه به استناد ماده (۸۵) قانون كار مشتمل بر ۹ فصل و ۱۰۵ ماده در يكصد و هفتادمين جلسه شوراي عالي حفاظت فني مورخ ۲۹ /۰۶ /۱۴۰۰ تدوين و به استناد تبصره نخست ماده (۸۶) قانون كار درتاريخ ۷ /۱۰ /۱۴۰۰ به تصويب وزير تعاون، كار و رفاه اجتماعي رسيده است.
اين آيين نامه جايگزين آيين نامه و مقررات حفاظتي حفر چاه هاي دستي مصوب ۲۱ /۶ /۱۳۶۴ و مواد (۲۶۱) الي (۲۷۳) آيين نامه كارگاه هاي ساختماني مصوب ۱۷ /۲ /۱۳۸۱ شوراي عالي حفاظت فني مي شود.
سوالات متداول درباره قوانین حفر چاه
قانون حفر چاه دستی چیست؟
قانون مرجع فعلی، «آییننامه ایمنی حفر دستی چاه مصوب ۱۴۰۰» است که توسط شورای عالی حفاظت فنی تدوین شده و دارای ۱۰۵ ماده قانونی برای ایمنی مالک و پیمانکار است.
آیا حفر چاه فاضلاب در کوچه قانونی است؟
خیر. طبق قوانین شهرداری و ماده ۷ این آییننامه و همچنین ماده ۶۹۰ قانون مجازات اسلامی، هرگونه حفاری شخصی در معابر عمومی (کوچه) ممنوع است و چاه باید در ملک شخصی باشد.
تفاوت قوانین حفر چاه آب با فاضلاب چیست؟
حفر چاه فاضلاب (جذبی) معمولاً نیاز به مجوز خاصی جز پروانه ساختمان ندارد، اما حفر چاه آب بدون مجوز کتبی از وزارت نیرو و آب منطقهای، جرم کیفری محسوب میشود.
مهمترین نکات ایمنی حفر چاه دستی کدامند؟
طبق قانون ۱۴۰۰: استفاده از برق ۱۲ ولت برای روشنایی، ممنوعیت چرخ دستی برای عمق بالای ۱۰ متر، تهویه هوا با فن و استفاده از کلاه ایمنی مهمترین نکات هستند.
مجوز حفر چاه فاضلاب را از کجا بگیریم؟
برای منازل مسکونی، مجوز حفر چاه فاضلاب در پروانه ساختمانی شهرداری لحاظ میشود. اما پیمانکار حفار باید «گواهینامه تأیید صلاحیت ایمنی» از اداره کار داشته باشد.
دانلود آیین نامه و مقررات حفاظتی حفر چاههای دستی از کجا؟
متن کامل این قانون (مصوب ۱۴۰۰) در همین صفحه قرار داده شده است که جایگزین قانون قدیمی سال ۱۳۶۴ میباشد.
قوانین حفر چاه فاضلاب و قوانین چاه آب خیلی تکمیلی بود ممنون از شما
خواهش می کنم ممنون از اینکه وقت گذاشتین و نظر خودتون رو برای ما نوشتین.
بسیار عالی و مفید
سلام، آیا دستورالعمل حاصی برای تحویل چاه دهانه گشاد حفر شده وجود دارد؟